--> --> --> TÜRKÇE DERSİMİZZ --> --> --> TÜRKÇE DERSİMİZZ
TÜRKÇE DERSİMİZ
Türkçe Dersi Bilgi&Paylaşım

Ses Bilgisi

 

ÜNLÜ TÜREMESİ: “-cık, -cik” ekiyle sözcük türetirken, sözcükte ve ekte bulunmayan fazladan bir ünlü ortaya çıkar. Bu olaya “ÜNLÜ TÜREMESİ” denir.

sözcük ek
darcık
daracık
ünlü türemesi

azcık
azıcık
ünlü türemesi

gençcik
gencecik
ünlü türemesi (* ünsüz yumuşaması)


* Bazı sözcükler pekiştirilirken (anlamca güçlendirilirken) “ünlü türemesi” olur.

sözcük pekiştirilmiş sözcük
sağlam
sa – p – a – sağlam
ünlü türemesi

yalnız
ya p a – yalnız
ünlü türemesi

ÜNLÜ DÜŞMESİ: Türkçede her hecede bir ünlü bulunur. Bu nedenle ünlü düşmesinin olduğu yerde aynı zamanda hece sayısı da düşer.

* İkinci hecesinde dar ünlü bulunan kimi sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında ünlü düşmesi (hece düşmesi) görülür.

NOT: Ünlü düşmesini yazıda göstermemek bir yazım yanlışıdır.

sabır – ım
sabrım (doğru) sabırım (yanlış)
ünlü düşmesi

burun – u
burnu (doğru) burunum (yanlış)
ünlü düşmesi

nesil – i
nesli (doğru) nesili (yanlış)
ünlü düşmesi

gönül – üm
gönlüm (doğru) gönülüm (yanlış)
ünlü düşmesi


* Ad ile yardımcı fiilden oluşan bazı birleşik fiillerde “ünlü düşmesi” görülür. Bu tip birleşik fiillerde ünlü düşmesini yazıda göstermemek ve ad ile yardımcı fiili ayrı yazmak bir yazım yanlışıdır.

Ad Yard. Fiil
şükür et–
şükret (doğru) şükür et– (yanlış)
ünlü düşmesi

kayıp ol–
kaybol (doğru) kayıp ol– (yanlış)
ünlü düşmesi
(* ünsüz yumuşaması: p
b)


* Yapım ekleriyle sözcük türetilirken bazen “ünlü düşmesi” görülür.

sıyır- – ık
sıyrık (doğru) sıyırık (yanlış)
ünlü düşmesi
ayır- – ım
ayrım (doğru) ayırım (yanlış)
ünlü düşmesi
sarı – ar–
sarar (doğru) sarıar– (yanlış)
ünlü düşmesi
kavur- – ul– muş
kavrulmuş (doğru) kavurulmuş (yanlış)
ünlü düşmesi
savur- – ul– an
savrulan (doğru) savurulan (yanlış)
ünlü düşmesi

* Bazı birleşik sözcüklerin oluşumu sırasında “ünlü düşmesi” görülür.

pazar ertesi
pazartesi
kayın ana
kaynana
ne için
niçin
ne asıl
nasıl
ünlü düşmesi


* Yer-yön anlamı taşıyan bazı sözcüklerde “ünlü düşmesi” görülür. Bu tip sözcüklerde, daha çok söyleyişte görülen “ünlü düşmesi”ni yazıda göstermek bir yazım yanlışı değildir. Her iki biçim de yazım kurallarına uygundur.

bura – da
burda (doğru) burada (doğru)
şura – da
şurda (doğru) şurada (doğru)
ora – da
orda (doğru) orada (doğru)
içeri – de
içerde (doğru) içeride (doğru)
dışarı – da
dışarıda (doğru) dışarıda (doğru)
ileri – de
ilerde (doğru) ileride (doğru)
nere – de
nerden (doğru) nereden (doğru)
ünlü düşmesi


* Hece ölçüsüyle söylenen, yazılan şiirlerde kalıba uydurmak amacıyla ünlü düşürebilir.

Güzelliğin on par’etmez (para etmez)
ünlü düşmesi
Bu bendeki aşk olmasa
Âşık Veysel

Yukarıdaki şiir hece ölçüsünün 8’li kalıbıyla söylenmiştir. Şair birinci mısrayı “Güzelliğin on para etmez” biçiminde söylese, 9 hece olduğu için şiirin ölçüsü bozulacak. Ölçüye uydurmak için bir ünlüyü düşürüyor, hece sayısı 8 oluyor.

ÜNSÜZ DÜŞMESİ: Kimi sözcüklerde türetme ve birleştirme sırasında “ünsüz düşmesi” görülür.

küçük cük
küçücük
ünsüz düşmesi

ufak cık
ufacık
ünsüz düşmesi

yüksek l
yüksel
ünsüz düşmesi

alçakl
alçal
ünsüz düşmesi

seyrek l
seyrel
ünsüz düşmesi

addaş
adaş
ünsüz düşmesi

astteğmen
asteğmen
ünsüz düşmesi

üstteğmen
üsteğmen
ünsüz düşmesi


ÜNSÜZ TÜREMESİ:
Bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldıklarında veya başka sözcüklerle birleşirken, sözcüğün sonundaki ünsüz ikizleşir. Bu olaya “ünsüz türemesi” denir.

* Bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldıklarında “ünsüz türemesi” görülür.

hak – ım
hakkım
ünsüz türemesi

şık – ı
şıkkı
ünsüz türemesi

* Ad ile yardımcı fiilden oluşan bazı birleşik fiillerde “ünsüz türemesi” görülür.

Ad Yard. Fiil
af et–
affet–
ünsüz türemesi

his et–
hisset–
ünsüz türemesi


NOT: Ad ile yardımcı fiilden oluşan birleşik fiillerde, birleşme sırasında ünsüz türemesi olursa, bu tip birleşik fiiller bitişik yazılır. Bunları ayrı yazmak bir yazım yanlışıdır.

affetmek (doğru) af etmek (yanlış)
reddetmek (doğru) ret etmek (yanlış)
zannetmek (doğru) zan etmek (yanlış)

ÜNSÜZ YUMUŞAMASI:
p, ç, t, k sert ünsüzleriyle biten sözcük veya eklere, ünlüyle başlayan bir ek ya da sözcük getirildiğinde bu ünsüzler yumuşayarak “b, c, d, g-ğ” biçimlerine dönüşür. Bu olaya “ünsüz yumuşaması” denir.

p, ç, t, k
b, c, d, g-ğ
SERT YUMUŞAK

dolap – ın
dolabın
SERT YUMUŞAK
p
b
ünsüz yumuşaması

ilaç – ım
ilacım
SERT YUMUŞAK
ç
c
ünsüz yumuşaması

kanat – ı
kanadı
SERT YUMUŞAK
t
d
ünsüz yumuşaması

gözlük – üm
gözlüğüm
SERT YUMUŞAK
k
ğ
ünsüz yumuşaması

ahenk – i
ahengi
SERT YUMUŞAK
k
g
ünsüz yumuşaması

* Sert ünsüzle biten eklerden sonra ünlüyle başlayan başka bir ek getirildiğinde yine “ünsüz yumuşaması” meydana gelir.

gel – ecek – iz
geleceğiz
SERT YUMUŞAK
k
ğ
ünsüz yumuşaması

NOT: Sert ünsüzle biten bazı sözcüklerde “ünsüz yumuşaması” görülmez.

hukuk – un
hukukun
saç – ım
saçım
devlet – in
devletin
çöp – ü
çöpü


ÜNSÜZ BENZEŞMESİ:
Sert ünsüzle (p, ç, t, k, f, s, ş, h) biten sözcüklerden sonra getirilen eklerin ilk harfi sert ünsüz olur. Sözcüğün son ünsüzü ile getirilen ekin ilk ünsüzü sertlik yönünden birbirine benzer, uyum sağlar. Bu kurala “ünsüz benzeşmesi” denir.

Sert Ünsüzler: p, ç, t, k, f, s, ş, h ( F ı s t ı k ç ı Ş a h a p )

dolap tan
SERT SERT
ünsüz benzeşmesi

koş tuk ça
SERT SERT SERT SERT
ünsüz benzeşmesi


hukuk çu
SERT SERT
ünsüz benzeşmesi

hapis ten
SERT SERT
ünsüz benzeşmesi


NOT: Ünsüz benzeşmesi kuralına uymamak bir yazım yanlışıdır.

yapışkan (doğru) – yapışgan (yanlış)
üretken (doğru) – üretgen (yanlış)
konuştum (doğru) – konuşdum (yanlış)
sokaktan (doğru) – sokakdan (yanlış)
dişçi (doğru) – dişci (yanlış)
sabaı (doğru) – sabahcı (yanlış)


ULAMA:
Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, birinci sözcüğün son ünsüzü ikinci sözcüğe ulanarak okunur.

NOT: Ulama, sadece okunuşta meydana gelen bir ses olayıdır. Ayrıca virgül ulamayı engeller.

Benim için paranın hiçbir önemi yok.
ulama ulama

Senin alev gözlerin
ulama
Eritse şu ruhumu

Buz olur kesilirim
ulama
Yanarken içim
ulama


KAYNAŞTIRMA:
Türkçede sözcüklere ekler getirilirken, bazen sözcük ile ek arasına yardımcı (kaynaştırıcı) sesler girer. Bu olaya “kaynaştırma” denir.

NOT: “Kaynaştırma” olayının olduğu yerde aynı zamanda “ünsüz türemesi” de vardır. Çünkü sözcük ile ekte bulunmayan bir ses (kaynaştırma ünsüzleri) ortaya çıkmıştır.


Kaynaştırma olayı değişik biçimlerde görülür:


a) Kaynaştırma Ünsüzleri

Türkçenin ses özelliklerine göre, iki ünlü yan yana gelemez. Ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, sözcük ile ek arasına “y, ş, s, n” ünsüzlerinden biri getirilerek kaynaştırma yapılır.

Kaynaştırma ünsüzleri: y, ş, s, n ( y a ş a s ı n )

Sözcük Ek
bahçee
bahçeye
sofraı
sofrayı
çınlaacak
çınlayacak
yürüerek
yürüyerek
anlaan
anlayan
kaynaştırma (*ünsüz türemesi)

ikier
ikişer
altıar
altışar
kaynaştırma (*ünsüz türemesi)

çantaı
çantası
bestei
bestesi
kaynaştırma (*ünsüz türemesi)

pastaın
pastanın
Gözdein
Gözdenin
kaynaştırma (*ünsüz türemesi)



--> --> --> TÜRKÇE DERSİMİZZ